آثار منظوم : مولوى در كثرت اشعار در ميان مشايخ متصوّفهء پيش از خود بسنائى و عطّار شباهت دارد و مانند آن هر دو استاد هم بسرودن مثنوى در شرح حقايق عرفانى توجه كرده و هم بساختن انواع ديگر شعر . 1 ) مهمترين اثر منظوم مولوى مثنوى است در شش دفتر ببحر رمل مسدّس مقصور يا محذوف كه در حدود 26000 بيت دارد . درين منظومهء طولانى كه آن را به حق بايد يكى از بهترين زادگان انديشهء بشرى دانست ، مولوى مسائل مهمّ عرفانى و دينى و اخلاقى را مطرح كرده و هنگام توضيح بايراد آيات و احاديث و امثال و يا تعريض بدانها مبادرت جسته است . درين منظومه همهء مبانى و مسائل اساسى تصوّف و عرفان از طلب و عشق گرفته تا مراحل كمال عارف با توجه بتطبيق و تلفيق آنها با تعليمات شرع و آيات قرآنى و احاديث و سنّتهاى نبوى ، و نيز با توجّه تام باقوال و اعمال و سنن مشايخ مقدّم ، مورد تحقيق قرار گرفته و همراه هر تحقيق عرفانى حكايات و تمثيلاتى براى تشحيذ ذهن خوانندگان ذكر شده و هرجا كه مصلحت بود اشاراتى بآداب اجتماعى و اخلاقى كه رهبران صوفيه بدانها به نظر اعتبار مىنگريسته‌اند ، صورت گرفته است . به همين سبب مثنوى جنبهء تعليماتى خاصّى در ميان صوفيان يافت و چند بار بتمامى يا باجزاء شرح شد ؛ و چون يكى از شاهكارهاى بزرگ شعر فارسى است طبعا در تمام هفت قرن اخير مورد مطالعهء اهل ادب و غالب ايرانيان باسواد قرار گرفت و ازين راه اثر خاصّى در روح و انديشهء ايرانيان بر جاى گذاشت . مولوى مثنوى را به خواهش شاگرد و مريد صادق و دوست صديق خود چلبى حسام الدين ساخت . درين‌باره چنين گفته‌اند كه : « سبب تأليف كتاب مثنوى معنوى كه كشّاف اسرار قرآنست آن بود كه روزى . . . حسام الحق و الدين قدّس سرّه العزيز بر بعضى ياران اطلاع يافت كه برغبت تام و عشق عظيم الهىنامهء حكيم « 1 » را و منطق الطّير فريد الدين عطّار و مصيبت‌نامهء

--> ( 1 ) - مقصود سنائى است و مراد از الهىنامه منظومهء « حديقة الحقيقهء » ويست كه مولوى نيز آن را همه‌جا به همين نام مىخواند .